การเมืองใหม่ในละตินอเมริกา ภาค ๑

โดย ภัควดี วีระภาสพงษ์

สายลมจากซีกโลกใต้

เหตุใดปัญญาชนและนักเคลื่อนไหวสังคมจำนวนมากจึงหันไปมองละตินอเมริกาในปัจจุบัน?

หลังจากได้รับฉายานามอันน่าเศร้ามาหลายทศวรรษว่า  “หลังบ้านของสหรัฐอเมริกา” ละตินอเมริกาในยามนี้ได้รับขนานฉายาใหม่อย่างน่าระทึกใจ  ไม่ว่าจะเป็น  “ความหวังใหม่”  “ห้องทดลองขบวนการสังคมใหม่”  หรือ  “สังคมนิยมแห่งศตวรรษที่ 21”   ความปั่นป่วนทางการเมือง  เศรษฐกิจและสังคมในภูมิภาคนี้ดำเนินมายาวนานและไม่มีทีท่าว่าจะสิ้นสุดลง ง่าย ๆ   กระนั้นก็ตาม  ท่ามกลางความอลหม่านทั้งหมดนี้  การดำเนินการทางการเมืองแบบใหม่ได้เกิดขึ้นและสร้างแรงบันดาลใจไปทั่วโลก

คงปฏิเสธไม่ได้ว่า  ละตินอเมริกาสร้างแรงบันดาลใจ เพราะนี่เป็นภูมิภาคหนึ่งที่ยากจนที่สุดในโลก

ละตินอเมริกา

นอกจากนี้ยังเป็นภูมิภาคที่เป็นห้องทดลองของมหาอำนาจเสมอมา  ไม่ว่าจะเป็นการล่าอาณานิคม  การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์   แรงงานทาส  การทำไร่เกษตรขนาดใหญ่ (plantation) จนกลายเป็นธุรกิจเกษตร (agribusiness) ในปัจจุบัน  การปกครองด้วยระบอบเผด็จการทหาร  ภัยสยองโดยรัฐ (state terrorism)  ระบอบประชาธิปไตย  การปรับโครงสร้างทางเศรษฐกิจโดยไอเอ็มเอฟและธนาคารโลกหรือที่เรียกกันว่า shock therapy  ระบบเสรีนิยมใหม่และข้อตกลงเขตการค้าเสรี   เกือบทั้งหมดนี้เริ่มทดลองในละตินอเมริกาอย่างเข้มข้นก่อนจะนำไปใช้ที่อื่น

ไม่น่าแปลกใจที่คำว่า ลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) เป็นคำที่แพร่หลายมากที่สุดในละตินอเมริกาจนแทบจะเป็นคำพูดในชีวิตประจำวัน  ทั้งนี้เพราะผลกระทบของลัทธิเสรีนิยมใหม่เป็นสิ่งที่ชาวละตินอเมริกาคุ้นเคย มากที่สุดนั่นเอง

แต่ท่ามกลางความยากจนและการกดขี่   ชาวละตินอเมริการากหญ้ากลับสร้าง “การเมืองใหม่” เพื่อต่อสู้กับลัทธิเสรีนิยมใหม่   วิธีการต่อสู้และแนวความคิดของพวกเขาแผ่อิทธิพลไปสู่ปัญญาชนและนัก เคลื่อนไหวชาวตะวันตก  จนทำให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า  “ขบวนการสังคมใหม่” หรือ “ขบวนการความยุติธรรมโลก”

แต่ไหนแต่ไรมา  แนวความคิดทางการเมืองและสังคมมักแผ่จากโลกที่หนึ่งสู่โลกที่สาม  จากซีกโลกเหนือสู่ซีกโลกใต้   อาทิเช่น  ลัทธิชาตินิยม  ลัทธิคอมมิวนิสต์  เป็นต้น  แต่นี่เป็นครั้งแรกที่การถ่ายทอดเป็นไปในทิศทางตรงกันข้าม  นั่นคือ  สายลมแห่งความคิดพัดจากแหล่งกำเนิดในซีกโลกใต้ไปสู่ซีกโลกเหนือ  จากโลกที่สามไปสู่โลกที่หนึ่ง   นี่จึงถือว่าเป็นสิ่งที่ถึงรากถึงโคนที่สุดของขบวนการสังคมใหม่ในปัจจุบัน

ภูมิหลังโดยสังเขป

เมื่อครั้งที่คริสโตเฟอร์ โคลัมบัสเดินทางไปถึงดินแดนที่จะกลายเป็นภูมิภาคละตินอเมริกาในปัจจุบัน  เขาบรรยายถึงชาวพื้นเมืองชนชาติอาราวักที่พบเจอว่า  “พวกเขาเป็นคนดีที่สุดในโลกและอ่อนโยนที่สุดด้วย  พวกเขาไม่รู้ว่าอะไรคือความชั่ว  จึงไม่รู้จักฆ่า  ไม่รู้จักขโมย….พวกเขารักเพื่อนบ้านเหมือนรักตัวเองและพูดจาไพเราะที่สุด ในโลก…”  ด้วยเหตุนี้  โคลัมบัสจึงสรุปว่า  “คนเหล่านี้น่าจะเป็นข้าทาสที่ดี   แค่เรามีคนสักห้าสิบคน  ก็คงสามารถกำราบพวกเขาและสั่งให้พวกเขาทำทุกอย่างตามที่เราต้องการได้”[1]

ละตินอเมริกา

หลัง จากโคลัมบัส “ค้นพบ” ทวีปอเมริกาเพียงหนึ่งปี   มหาอำนาจในยุโรปยุคนั้นคือ  สเปนและโปรตุเกสก็จัดการขีดเส้นแบ่งโลกออกเป็นสองซีก   สเปนได้ดินแดนซีกตะวันตกไปทั้งหมด   ส่วนโปรตุเกสครอบครองโลกซีกตะวันออก  (เนื่องจากบราซิลอยู่ใต้อำนาจของโปรตุเกส  ชาวบราซิลจึงพูดภาษาโปรตุเกส  ในขณะที่ประเทศอื่น ๆ ส่วนใหญ่ในละตินอเมริกาพูดภาษาสเปน)  หลังจากนั้น  การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อย่างเป็นระบบก็เริ่มต้นขึ้น

เหล่าคอนควิสตาดอร์เรียงหน้าเข้าไปทำลายอารยธรรมโบราณ  เอร์นัน คอร์เตสทำลายอาณาจักรแอซเทค   ฟรานซิสโก ปิซาร์โรทำลายอาณาจักรอินคา  แต่สิ่งที่เลวร้ายกว่านั้นคือความตายของประชาชนจำนวนมากมายมหาศาล   ตะวันตกมักสร้างภาพมายาว่าทวีปอเมริกาคือดินแดนรกร้างที่มีชาวพื้นเมืองล้า หลังอาศัยอยู่เพียงน้อยนิด   แต่จากหลักฐานที่มีอยู่ทำให้สันนิษฐานได้ว่า  ในสมัยที่ชาวสเปนเดินทางไปถึงทวีปอเมริกานั้น  น่าจะมีชาวพื้นเมืองอยู่ประมาณ 90-112 ล้านคน  (เฉพาะในดินแดนแถบเม็กซิโกก็มีถึง 25 ล้านคน  เทียบกับสเปนและโปรตุเกสสมัยนั้นที่มีประชากรราว 10 ล้านคนเท่านั้น)

แอชเทค

คอน ควิสตาดอร์ปราบชาวพื้นเมืองลงได้ด้วยปืนและม้า   แต่อาวุธสำคัญที่คร่าชีวิตประชาชนไปจำนวนนับไม่ถ้วนคือ เชื้อโรค[2]   ชาวพื้นเมืองไม่มีภูมิต้านทานเชื้อโรคของชาวยุโรป  โรคต่าง ๆ อย่างไข้ทรพิษ  คอตีบ  ไข้รากสาดใหญ่  ไข้รากสาดน้อย  ฯลฯ  ทำให้ผู้คนล้มตายเป็นเบือ  นักประวัติศาสตร์ประเมินจำนวนคนตายต่างกันไปตั้งแต่ 20% จนถึง 85-95% ของประชากรทั้งหมด   ชาวพื้นเมืองจำนวนน้อยที่เหลืออยู่จึงตกเป็นทาสและแรงงานในไร่นา   แต่สิ่งที่โคลัมบัสคาดผิดก็คือ  ชาวพื้นเมืองที่นี่ไม่ใช่ข้าทาสที่ดี   จึงมีการนำทาสผิวดำมาจากอัฟริกาจำนวนมาก   การผสมผสานข้ามชาติพันธุ์จึงเกิดขึ้น  ทำให้ประชาชนในละตินอเมริกามีทั้งสายเลือดชาวพื้นเมือง  ชาวอัฟริกันและชาวยุโรป[3]

ทูปัก อามารู ต่อสู้กับมหาอำนาจอาณานิคม

แต่ใช่ว่าชาวพื้นเมืองไม่เคยลุก ขึ้นต่อสู้กับมหาอำนาจอาณานิคม  ชาวพื้นเมืองที่ลุกขึ้นสู้มีมากมายนับไม่ถ้วน  แต่ชื่อซึ่งเป็นที่จดจำกันมากคือ  ทูปัก อามารู (Túpac Amaru)  ทูปัก อามารูคนแรกคือคือกษัตริย์คนสุดท้ายของอาณาจักรอินคา   พระองค์เป็นผู้นำในการต่อสู้สงครามครั้งสุดท้ายกับทหารสเปน   แต่ไม่สามารถต้านทานปืนใหญ่ของชาวยุโรปได้   ทูปัก อามารูถูกประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะโดยไม่ยอมเข้ารีตนับถือศาสนาคริสต์ตาม ที่ชาวสเปนพยายามบังคับ[4]

ล่วงมาถึงศตวรรษที่ 18  ทูปัก อามารูที่สองเป็นเหลนของทูปัก อามารู  แม้ว่าเขาได้รับการศึกษาแบบยุโรปและได้สืบทอดตำแหน่งผู้ปกครองชาว

Túpac Amaru

พื้นเมือง ภายใต้อาณานิคมสเปน   แต่ความเห็นอกเห็นใจต่อชาวพื้นเมืองที่ถูกกดขี่อย่างทารุณ  ทำให้เขาสลัดเสื้อผ้าแบบยุโรป  หันมาแต่งกายแบบชาวพื้นเมืองและเป็นผู้นำกบฏครั้งใหญ่ที่สุดในรอบสองศตวรรษ  ทูปัก อามารูที่สองถูกประหารชีวิตด้วยการใช้ม้าแยกสังขาร  แต่ก็ยังฆ่าเขาไม่สำเร็จ  ชาวสเปนจึงใช้วิธีชำแหละเขาเป็นชิ้นๆ ในจัตุรัสกลางเมืองกุสโก  สถานที่เดียวกับที่ปู่ทวดของเขาถูกตัดศีรษะ   ชื่อของทูปัก อามารูกลายเป็นชื่อของ “ขบวนการปฏิวัติทูปักอามารู”  ซึ่งเป็นกองทัพจรยุทธ์คอมมิวนิสต์ในประเทศเปรูในปัจจุบัน  อีกทั้งยังกลายเป็นชื่อของ Tupamaros  หรือขบวนการเอกราชแห่งชาติ  ซึ่งเป็นกลุ่มกบฏที่มีบทบาทในช่วง ค.ศ. 1960-1970 ในประเทศอุรุกวัย[5]

หลังการก่อกบฏของทูปัก อามารูที่สองเพียงปีเดียว  ทูปักอีกคนหนึ่งก็ก่อกบฏขึ้นในประเทศโบลิเวีย   เขาใช้ชื่อว่าทูปัก คาตารี (Tupak Katari)  และเป็นผู้นำกบฏบุกล้อมนครหลวงลาปาซเอาไว้   ทูปัก คาตารีมีชื่อจริงว่า ฆูเลียน อาปาซา (Julian Apaza)  เขาเป็นสามัญชน ขายใบโคคาและทอผ้าเลี้ยงชีพ   เขาได้รับแรงบันดาลใจจากคนสองคน  คนแรกคือโทมัส คาตารี (Tomás Katari) ผู้สืบเชื้อสายจากราชวงศ์กษัตริย์อินคาและพยายามต่อสู้เพื่อล้มเลิกการกดขี่ ของอาณานิคมสเปน   คนที่สองคือทูปัก อามารูที่สอง  ซึ่งมีคำขวัญในการสู้รบว่า  “ชาวนาทั้งหลาย!  ท่านจะไม่ต้องเลี้ยงดูเจ้านายด้วยความยากจนอีกต่อไป!”   ทูปัก คาตารีลงเอยด้วยการถูกประหารหั่นร่างเป็นชิ้นๆ แต่ก่อนตายเขาให้สัญญาว่า  “ข้าจะกลับมา  และข้าจะกลับมาเป็นล้านๆ คน”[6]

หลังจากการก่อกบฏของทูปัก คาตารีอีกหนึ่งปี  นายทหารชื่อ ซีโมน โบลิวาร์ (Simón Bolivar)  ก็พยายามปลดแอกละตินอเมริกาจากประเทศสเปน  เขาสามารถก่อตั้งสาธารณรัฐแห่งโคลอมเบีย  (ปัจจุบันคือเอกวาดอร์,  โคลอมเบีย,  ปานามาและเวเนซุเอลา)  ขึ้นมาในช่วงเวลาสั้น ๆ และทิ้งความใฝ่ฝันอันยิ่งใหญ่เอาไว้  นั่นคือการรวบรวมดินแดนในละตินอเมริกาเพื่อก่อตั้งเป็น  “The Gran Colombia”  ที่กินอาณาเขตไปถึงเปรูกับโบลิเวีย   อุดมการณ์ของโบลิวาร์เป็นแรงบันดาลใจให้แก่ “การปฏิวัติโบลิวาร์” ในประเทศเวเนซุเอลาขณะนี้

Shining Path

ประเทศส่วนใหญ่ในละตินอเมริกา ปลดแอกและเป็นเอกราชจากยุโรปได้สำเร็จในช่วงศตวรรษที่ 19  แต่หลังจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่งเป็นต้นมา  ภูมิภาคอเมริกากลางและอเมริกาใต้ก็กลายเป็น “หลังบ้าน” และสนามทดลองของสหรัฐฯ  บรรษัทข้ามชาติของสหรัฐฯ เข้าไปมีผลประโยชน์ในภูมิภาคนี้  กระทั่งมีอิทธิพลต่อระบอบการปกครองของหลายๆ ประเทศ

ลัทธิมาร์กซ์-เลนินและเทววิทยาเพื่อการปลดปล่อย กับอิทธิพลในละตินอเมริกา

สภาพยากจนของประชากรส่วนใหญ่ทำให้ลัทธิมาร์กซ์-เลนินและลัทธิคอมมิวนิสต์เข้ามามีอิทธิพลในภูมิภาคนี้   นับตั้งแต่ทศวรรษ 1960 เป็นต้นมา  มีกองกำลังจรยุทธ์และกองทัพปฏิวัติที่ต้องการเปลี่ยนแปลงประเทศไปเป็นสังคมนิยมจำนวนนับไม่ถ้วน  ขบวนการที่โด่งดังและยังอยู่มาจนถึงปัจจุบันมีอาทิ  ขบวนการ Shining Path ในประเทศเปรู  ขบวนการ FARC ในประเทศโคลอมเบีย  เป็นต้น   แนวคิดของลัทธิมาร์กซ์และสังคมนิยมยังคงมีอิทธิพลอย่างสูงในละตินอเมริกา จนถึงทุกวันนี้

แนวคิดอีกประการหนึ่งที่จะขาดเสียมิได้ในการ ทำความเข้าใจการต่อสู้ของประชาชนในภูมิภาคนี้ก็คือ  สำนักเทววิทยาเพื่อการปลดปล่อย[7]  ซึ่งเป็นสำนึกหนึ่งในศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก  แนวคิดของสำนักนี้นำเอาลัทธิมาร์กซ์มาผสมผสานกับคำสอนของศาสนาคริสต์   พระและบาทหลวงของสำนักนี้เดินทางไปในหลายๆ พื้นที่ที่ยากจน  และทำงานจัดตั้งประชาชนชาวพื้นเมืองให้รวมตัวกันเป็นชุมชนรากหญ้า  ซึ่งนอกจากจะอ่านพระคัมภีร์ไบเบิลแล้ว  ก็ยังมีการร่วมกันทำความเข้าใจต่อสภาพสังคมเศรษฐกิจโดยใช้ลัทธิมาร์กซ์เป็น เครื่องมือวิเคราะห์ด้วย  ต่อมาในภายหลัง  ฐานจัดตั้งของสำนักเทววิทยาเพื่อการปลดปล่อยจะกลายเป็นฐานจัดตั้งของ 3 ขบวนการสำคัญในละตินอเมริกา  กล่าวคือ

• ขบวนการซานดินิสตาในนิการากัว
• ขบวนการซาปาติสตาในเม็กซิโก
• และขบวนการแรงงานไร้ที่ดินหรือ MST ในบราซิล

แอปเปิลเน่าลูกเดียวในตะกร้า และทฤษฎีโดมิโน

การที่แนวคิดแบบ “ฝ่ายซ้าย” แพร่หลายในอเมริกากลางและอเมริกาใต้  ทำให้ชนชั้นนำและรัฐบาลสหรัฐฯ ไม่สบายใจ   ความเชื่อเกี่ยวกับ “แอปเปิลเน่าลูกเดียวในตะกร้า” และ “ทฤษฎีโดมิโน” ทำให้สหรัฐฯ เข้าไปแทรกแซงทางการเมืองและการทหารในภูมิภาค  เริ่มต้นจากการโค่นล้มรัฐบาลอัลเยนเดในชิลีเมื่อ ค.ศ. 1973  สนับสนุนให้รัฐบาลเผด็จการของปิโนเชต์ขึ้นครองอำนาจ  พร้อมกับส่งนักเศรษฐศาสตร์สำนักชิคาโกเข้าไปเป็นที่ปรึกษาทางเศรษฐกิจ   ชิลีคือสนามทดลองแห่งแรกของลัทธิทุนนิยมเสรี   ส่วนในประเทศอื่นๆ นั้น  รัฐบาลสหรัฐฯ สนับสนุนรัฐบาลเผด็จการทหารและภัยสยองโดยรัฐ  เพื่อปราบปรามประชาชนไม่ให้หันเข้าหาลัทธิคอมมิวนิสต์  พร้อมกับปกป้องผลประโยชน์ของบรรษัทข้ามชาติสหรัฐฯ ไปด้วย[8]

แต่เมื่อขั้นตอนของระบบทุนนิยมก้าวไปสู่ลัทธิเสรีนิยมใหม่  ซึ่งมีลักษณะเด่นอยู่ที่  “ความยืดหยุ่นในการสะสมทุน” และ “การสะสมทุนด้วยการปล้นชิง” (accumulation by dispossession)  กลุ่มทุนจึงต้องการให้ประเทศต่าง ๆ ปฏิบัติตามกฎเกณฑ์ที่แน่นอนและเหมือน ๆ กันทั้งหมด  ซึ่งสิ่งนี้จะบรรลุผลได้ก็ต้องอาศัยระบอบการปกครองที่มีความเป็นประชาธิปไตย มากกว่าเดิม  ด้วยเหตุนี้เอง  ตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1990 เป็นต้นมา  เราได้เห็นหลาย ๆ ประเทศเปลี่ยนจากการปกครองระบอบเผด็จการมาเป็นระบอบประชาธิปไตย  ทั้งในภูมิภาคละตินอเมริกาและในส่วนอื่น ๆ ของโลก

จากการเป็น อาณานิคมทั้งโดยตรงและโดยอ้อม  ทำให้ละตินอเมริกามีระบบเศรษฐกิจที่ผูกพันแนบแน่นกับระบบเศรษฐกิจของประเทศ มหาอำนาจ  โดยเฉพาะสหรัฐอเมริกา   อเมริกากลางและอเมริกาใต้คือแหล่งแรงงานค่าแรงถูก  เป็นที่ตั้งของโรงงานผลิตชิ้นส่วน   เป็นแหล่งอุตสาหกรรมเกษตรเพื่อการส่งออก  ธุรกิจเกษตรข้ามชาติ  และส่งออกแรงงานราคาถูกให้แก่อเมริกาเหนือ   ถึงแม้คนจนจำนวนมากจะต้องเข้าไปขายแรงงานในเมือง  จนทำให้เกิดเมืองสลัมขนาดใหญ่รายล้อมรอบเมืองหลวงและเมืองใหญ่ ๆ    กระนั้นก็ตาม  ชาวพื้นเมืองที่ยากจนก็ยังมีอิสระจากระบบเศรษฐกิจโลกในระดับหนึ่ง  ยังมีการเพาะปลูกเพื่อยังชีพ  แต่เมื่อระบบทุนนิยมขยายกลายเป็นลัทธิเสรีนิยมใหม่  การทุ่มตลาด  การแย่งชิงทรัพยากร  การแปรรูป ก็ส่งผลกระทบต่อชีวิตของชาวพื้นเมืองและคนยากจนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ชาวพื้นเมืองและคนจน หัวหอกสำคัญการเมืองใหม่ในละตินอเมริกา

“การเมืองใหม่” ในละตินอเมริกาก็คือการลุกขึ้นต่อต้านขัดขืนลัทธิเสรีนิยมใหม่  โดยมีชาวพื้นเมืองและคนจนเป็นหัวหอกสำคัญ

ประธานของการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง: ชาวพื้นเมืองและแรงงานนอกระบบ

ชาวพื้นเมือง

ตาม แนวคิดของลัทธิมาร์กซ์ดั้งเดิม  ชนชั้นที่เป็นประธานในการเปลี่ยนแปลงสังคมคือชนชั้นกรรมาชีพ  ส่วนชาวนาและชาวพื้นเมืองเป็นเพียงกลุ่มคนที่ล้าหลัง   แต่เมื่อการเคลื่อนไหวของลัทธิคอมมิวนิสต์และสังคมนิยมเสื่อมสลายลงในยุโรป  การพังทลายของสหภาพโซเวียต  การต่อสู้ด้วยกองทัพติดอาวุธในละตินอเมริกาก็ค่อยๆ เสื่อมถอยตามไปด้วย  มีหลายขบวนการที่หันมาตั้งพรรคการเมืองและลงเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตยตัวแทน   ส่วนสหภาพแรงงานที่มีอยู่ก็มักมีลักษณะแบบขุนนางข้าราชการมากกว่าจะเป็น ตัวแทนของชนชั้นแรงงานอย่างแท้จริง

การกดขี่ในละตินอเมริกา เป็นการกดขี่ที่ทบซ้อนทั้งด้านชนชั้นและเชื้อชาติ   แต่ชาวพื้นเมืองที่ยากจนและล้าหลังในภูมิภาคนี้กลับสามารถก้าวขึ้นมาเป็น ประธานของการเคลื่อนไหวทางการเมืองได้อย่างมีชีวิตชีวา   ชาวพื้นเมืองได้รับอิทธิพลทางความคิดมาจาก 3 ทิศทางด้วยกัน  กล่าวคือ  จากสำนักเทววิทยาเพื่อการปลดปล่อย  จากนักเคลื่อนไหวแนวมาร์กซิสต์และเหมาอิสต์  และจากวัฒนธรรมประเพณีดั้งเดิมของชาวพื้นเมืองเอง

วิธีการจัดตั้งแบบมีการนำเป็นหมู่คณะ

วัฒนธรรม การดำรงชีวิตร่วมกันของชาวพื้นเมืองจะมีมาแต่ดั้งเดิมสมัยอารยธรรมโบราณหรือไม่  ไม่มีใครรู้ได้  แต่ที่แน่ ๆ ก็คือวัฒนธรรมแบบชาวพื้นเมืองนี้เองที่ทำให้พวกเขาเอาชีวิตรอดภายใต้ระบอบ อาณานิคมสเปนที่กดขี่ทารุณ   ลักษณะการจัดตั้งของพวกเขามีรูปแบบแตกต่างออกไป  แทนที่จะใช้ระบบการจัดตั้งแบบปิรามิด  พวกเขาใช้การจัดตั้งแบบการนำเป็นหมู่คณะ  มีการใช้ประชาธิปไตยทางตรงกันอย่างเข้มข้น  และสร้างแนวทางใหม่ในการจัดตั้งจากเบื้องล่างขึ้นมา

ในที่นี้จะยกตัวอย่างการจัดตั้งของขบวนการซาปาติสตาในเม็กซิโก[9]  ถึงแม้ซาปาติสตาจะเป็นกองทัพจรยุทธ์  แต่กระบวนการตัดสินใจของซาปาติสตาแตกต่างจากกองทัพจรยุทธ์ทั่วไป  เพราะซาปาติสตามีแกนนำคือ คณะกรรมการใต้ดินปฏิวัติของชาวพื้นเมือง  ซึ่งประกอบด้วยคนตั้งแต่ 80-120 คน  ไม่ได้มีผู้บังคับบัญชาคนเดียวที่ตัดสินใจได้ตามลำพัง   ยิ่งไปกว่านั้น  คณะกรรมการใต้ดินนี้ก็ไม่สามารถตัดสินใจได้ทุกเรื่อง   หากเป็นเรื่องสำคัญขั้นคอขาดบาดตายที่จะมีผลกระทบต่อคนทั้งชุมชน  ก็ต้องเปิดประชุมหารือกับคนในชุมชนทั้งหมด  แล้วจึงลงคะแนนเสียง

การตัดสินใจในชุมชนซาปาติสตาใช้วิธีลงคะแนนเสียงโดยตรง  ผู้มีสิทธิออกเสียงคือชาวชุมชนทุกคนที่อายุเกิน 12 ปี   ทุกคนมีหนึ่งเสียงเท่ากันหมด   แม้ว่าการตัดสินใจไม่จำเป็นต้องมีคะแนนเสียงเป็นเอกฉันท์   แต่คะแนนเสียงส่วนน้อยจะได้รับการพิจารณาและเทียบสัดส่วน   หากยังไม่พอใจก็ประชุมกันต่อไป  ถึงแม้วิธีการนี้อาจดูเหมือนชักช้า  แต่เนื่องจากทุกคนที่ลงคะแนนเสียงเข้าใจในสิ่งที่พวกเขาเลือกอย่างถ่องแท้   พวกเขาจึงผูกมัดตัวเองกับการเลือกนั้นอย่างแนบแน่น